یکی از نگرانیهای رایج افرادی که ارتودنسی انجام دادهاند این است که با رویش دندان عقل، تمام نتیجه چندساله درمان از بین برود و دندانهای جلویی دوباره روی هم قرار بگیرند.
گاهی حتی به بیماران گفته میشود: «اگر دندان عقل را جراحی نکنی، به بقیه دندانها فشار وارد میکند و دوباره نامرتب میشوند.»
اما آیا واقعاً دندان عقل بهتنهایی مسئول برگشت ارتودنسی است؟
پاسخ علمی به این سؤال سادهتر و در عین حال دقیقتر از چیزی است که معمولاً شنیده میشود. تغییر موقعیت دندانها پس از ارتودنسی میتواند دلایل مختلفی داشته باشد و شواهد موجود، خارج کردن روتین دندان عقل صرفاً برای جلوگیری از نامرتبی دندانهای جلو را تأیید نمیکنند.
این موضوع البته به معنی بیاهمیت بودن دندان عقل نیست. یک دندان عقل نهفته یا نیمهنهفته ممکن است به دلایل کاملاً دیگری مانند التهاب، پوسیدگی، آسیب به دندان مجاور یا موقعیت نامناسب نیاز به بررسی و جراحی داشته باشد.
بنابراین باید دو موضوع را از یکدیگر جدا کنیم:
آیا دندان عقل خودش مشکلساز است؟
و
آیا فقط به خاطر ترس از برگشت ارتودنسی باید خارج شود؟
چرا بعد از ارتودنسی ممکن است دندانهای جلو دوباره جابهجا شوند؟
ارتودنسی دندانها را به موقعیت جدید هدایت میکند، اما پس از پایان درمان، بافتهای اطراف دندان برای سازگار شدن با موقعیت جدید به زمان نیاز دارند.
علاوه بر این، دندانها در طول زندگی کاملاً ثابت نیستند.
افزایش سن، تغییرات طبیعی فک، نیروهای عضلانی، وضعیت بایت و نحوه استفاده از ریتینر میتوانند در تغییرات تدریجی موقعیت دندانها نقش داشته باشند.
به همین دلیل حتی فردی که اصلاً دندان عقل ندارد نیز ممکن است سالها پس از ارتودنسی مقداری تغییر در نظم دندانهای جلویی مشاهده کند.
بنابراین نسبت دادن هر نامرتبی بعد از ارتودنسی به دندان عقل، نگاه بیش از حد سادهای به یک مسئله چندعاملی است.
آیا دندان عقل به دندانهای جلو فشار وارد میکند؟
این تصور سالهاست بین بیماران رایج است.
سناریوی ذهنی معمولاً این است:
دندان عقل شروع به رویش میکند، به دندان جلوی خود فشار میآورد، این فشار به دندان بعدی منتقل میشود و در نهایت دندانهای قدامی روی هم قرار میگیرند.
از نظر ظاهری این توضیح بسیار منطقی به نظر میرسد؛ اما سیستم دندانی و استخوان فک به این سادگی عمل نمیکنند.
مطالعات درباره رابطه دندان عقل پایین و شلوغی دندانهای قدامی نتایج کاملاً یکسانی نداشتهاند. برخی پژوهشها ارتباط محدودی گزارش کردهاند و برخی دیگر چنین رابطهای را تأیید نکردهاند.
به همین دلیل، وجود دندان عقل بهتنهایی دلیل کافی برای جراحی با هدف جلوگیری از کج شدن دندانهای جلو نیست.
پس چرا بعضی افراد همزمان با رویش دندان عقل متوجه نامرتبی میشوند؟
زمان رویش دندان عقل معمولاً با دورهای از زندگی همزمان میشود که تغییرات طبیعی دیگری نیز در فک و دندانها رخ میدهد.
به همین دلیل ممکن است دو اتفاق تقریباً در یک بازه زمانی دیده شوند:
دندان عقل در حال رویش باشد و در همان سالها مقداری شلوغی دندانهای جلویی نیز ایجاد شود.
اما همزمانی دو اتفاق الزاماً به معنی علت و معلول بودن آنها نیست.
رشد و تغییرات طبیعی فک در اواخر نوجوانی و اوایل بزرگسالی، تغییر طول و شکل قوس دندانی و عوامل مختلف دیگر میتوانند در این فرایند نقش داشته باشند.
این همان دلیلی است که تصمیم جراحی باید براساس وضعیت واقعی دندان عقل گرفته شود، نه صرفاً براساس زمانی که نامرتبی دندانها مشاهده شده است.
نقش ریتینر بعد از ارتودنسی از دندان عقل مهمتر است؟
برای حفظ نتیجه ارتودنسی، ریتینر یا نگهدارنده نقش بسیار مهمی دارد.
پس از برداشتن براکتها یا پایان درمان با الاینر، متخصص ارتودنسی معمولاً برنامه مشخصی برای استفاده از نگهدارنده تعیین میکند.
اگر بیمار استفاده از ریتینر را زودتر از زمان توصیهشده کنار بگذارد یا آن را نامنظم استفاده کند، احتمال تغییر موقعیت دندانها افزایش پیدا میکند.
به همین دلیل، اگر چند سال بعد از ارتودنسی متوجه جابهجایی دندانهای جلو شدید، بهتر است قبل از اینکه دندان عقل را مقصر بدانید، وضعیت ریتینر و پایداری درمان ارتودنسی نیز بررسی شود.
گاهی مسئله اصلی اصلاً ارتباط مستقیمی با دندان عقل ندارد.
پس چه زمانی دندان عقل بعد از ارتودنسی باید بررسی شود؟
تمام افرادی که سابقه ارتودنسی دارند بهتر است وضعیت دندانهای عقل خود را بشناسند، اما این به معنی ضرورت جراحی برای همه نیست.
بررسی دقیقتر زمانی اهمیت پیدا میکند که:
-
دندان عقل فضای کافی برای رویش نداشته باشد؛
-
بخشی از آن زیر لثه باقی مانده باشد؛
-
در اطراف آن التهاب ایجاد شود؛
-
امکان تمیز کردن ناحیه دشوار باشد؛
-
دندان عقل یا دندان مجاور پوسیده شده باشد؛
-
موقعیت آن در تصویر رادیوگرافی نیازمند بررسی بیشتر باشد؛
-
یا بیمار بارها در انتهای فک درد و تورم تجربه کرده باشد.
در چنین شرایطی جراحی ممکن است به دلیل خود دندان عقل مطرح شود، نه صرفاً برای حفاظت از نظم دندانهای قدامی.
قبل از شروع ارتودنسی با دندان عقل چه کار میکنند؟
یکی از مراحل مهم برنامهریزی درمان ارتودنسی، بررسی وضعیت تمام دندانها و فضای فک است.
اگر دندانهای عقل هنوز رویش نکرده باشند، تصاویر رادیوگرافی میتوانند موقعیت تقریبی آنها را نشان دهند.
متخصص ارتودنسی ممکن است بررسی کند:
دندان عقل در چه جهتی قرار گرفته است؟
آیا فضای کافی برای رویش دارد؟
آیا وجود آن روی برنامه درمانی فعلی تأثیری میگذارد؟
آیا نیاز به ارزیابی توسط جراح وجود دارد؟
پاسخ این سؤالات برای همه بیماران یکسان نیست.
در برخی افراد هیچ اقدامی درباره دندان عقل لازم نیست. در برخی دیگر ممکن است بررسی یا درمان آن بخشی از برنامه کلی درمان باشد.
آیا حتماً باید دندان عقل قبل از ارتودنسی خارج شود؟
خیر.
وجود دندان عقل بهتنهایی مانعی برای شروع ارتودنسی نیست.
ممکن است فردی چهار دندان عقل داشته باشد که هیچکدام در شرایط مشکلساز قرار نگرفتهاند و درمان ارتودنسی او نیز بدون جراحی این دندانها انجام شود.
در مقابل، ممکن است در فرد دیگری یک دندان عقل نهفته به دلایل مستقل از ارتودنسی نیازمند خارج شدن باشد.
بنابراین قانونی مانند «قبل از ارتودنسی باید تمام دندانهای عقل کشیده شوند» برای همه بیماران صحیح نیست.
تصمیم باید براساس تصویر رادیوگرافی، شرایط فک، طرح درمان ارتودنسی و وضعیت خود دندان عقل گرفته شود.
بعد از ارتودنسی، چه زمانی جراحی دندان عقل منطقی میشود؟
فرض کنید درمان ارتودنسی شما چند سال قبل تمام شده و اکنون یک دندان عقل نیمهنهفته دارید.
اگر این دندان هیچ مشکلی ایجاد نکرده باشد، ممکن است جراح پس از ارزیابی گزینه پایش را مطرح کند.
اما اگر همان دندان مرتباً ملتهب شود، پوسیدگی ایجاد کند یا برای دندان آسیای دوم مشکلساز شود، وضعیت متفاوت است.
در چنین شرایطی ممکن است خارج کردن دندان از نظر درمانی منطقی باشد.
یعنی جراحی انجام میشود چون اندیکاسیون واقعی برای دندان وجود دارد؛ نه اینکه صرفاً تصور کنیم وجود آن حتماً باعث برگشت ارتودنسی خواهد شد.
اگر در شمال تهران نیاز به بررسی شرایط دندان عقل خود دارید، میتوانید اطلاعات مربوط به ارزیابی و جراحی تخصصی دندان عقل در محدوده زعفرانیه را مشاهده کنید و قبل از تصمیمگیری برای جراحی، موقعیت دندان و دلایل واقعی درمان را بررسی کنید.
اگر دندانها بعد از ارتودنسی کج شدهاند، جراحی دندان عقل آنها را دوباره مرتب میکند؟
خیر.
خارج کردن دندان عقل بهخودیخود باعث مرتب شدن دوباره دندانهایی که جابهجا شدهاند نمیشود.
اگر بعد از پایان ارتودنسی نامرتبی ایجاد شده است، باید مشخص شود شدت تغییر چقدر است و آیا به درمان اصلاحی نیاز دارد یا خیر.
در موارد محدود ممکن است متخصص ارتودنسی درباره اصلاح ریتینر یا روشهای سادهتر تصمیم بگیرد؛ در شرایط دیگر ممکن است درمان متفاوتی لازم باشد.
بنابراین جراحی دندان عقل و اصلاح برگشت ارتودنسی دو مسئله متفاوت هستند.
حتی اگر دندان عقل به دلایل درمانی خارج شود، وضعیت دندانهای جلویی باید جداگانه توسط متخصص ارتودنسی ارزیابی شود.
اگر هنوز ریتینر استفاده میکنم و دندان عقل نیاز به جراحی دارد چه؟
اگر بعد از ارتودنسی همچنان از ریتینر استفاده میکنید و قرار است جراحی دندان عقل انجام دهید، بهتر است جراح و متخصص ارتودنسی از این موضوع اطلاع داشته باشند.
ممکن است در روزهای ابتدایی پس از جراحی، به دلیل تورم یا حساسیت ناحیه، استفاده از برخی وسایل داخل دهانی نیازمند هماهنگی باشد.
نوع ریتینر، محل جراحی و شرایط بیمار میتوانند در توصیه نهایی تأثیر داشته باشند.
به همین دلیل بهتر است به جای کنار گذاشتن خودسرانه نگهدارنده برای مدت طولانی، درباره زمان شروع مجدد استفاده از آن سؤال کنید.
سه اشتباه رایج درباره دندان عقل و ارتودنسی
اشتباه اول: هر دندان عقلی دندانهای جلو را کج میکند
شواهد علمی چنین رابطه قطعی و عمومیای را تأیید نمیکنند.
اشتباه دوم: برای حفظ نتیجه ارتودنسی حتماً باید دندان عقل خارج شود
جراحی روتین فقط برای جلوگیری از برگشت نظم دندانهای جلو، بدون وجود دلایل درمانی دیگر، قابل تعمیم به همه افراد نیست.
اشتباه سوم: بعد از خارج کردن دندان عقل دیگر نیازی به ریتینر نیست
ریتینر وظیفه حفظ موقعیت دندانهای اصلاحشده توسط ارتودنسی را دارد و خارج کردن دندان عقل جایگزین آن نمیشود.
چه کسی باید تصمیم نهایی را بگیرد؛ متخصص ارتودنسی یا جراح؟
در بعضی بیماران بهترین تصمیم زمانی گرفته میشود که هر دو جنبه بررسی شوند.
متخصص ارتودنسی وضعیت قوس دندانی، بایت، نتیجه درمان و نیاز به حفظ موقعیت دندانها را ارزیابی میکند.
جراح نیز میتواند موقعیت دندان عقل، میزان نهفتگی، وضعیت ریشهها، سلامت دندان مجاور و ملاحظات جراحی را بررسی کند.
در پروندههایی که دندان عقل همزمان با درمان ارتودنسی مطرح است، هماهنگی این دو دیدگاه میتواند به تصمیم دقیقتری منجر شود.
هدف نباید این باشد که «به هر قیمتی دندان عقل را نگه داریم» یا «صرفاً برای احتیاط آن را جراحی کنیم».
هدف این است که مشخص شود برای همین بیمار و همین دندان، کدام تصمیم منطقیتر است.
جمعبندی؛ دندان عقل را فقط به جرم کج شدن دندانها جراحی نکنید
نامرتبی دندانهای جلو و برگشت بخشی از نتیجه ارتودنسی پدیدهای چندعاملی است و نمیتوان در تمام بیماران دندان عقل را عامل اصلی آن دانست.
شواهد علمی موجود نیز خارج کردن روتین دندانهای عقل را صرفاً برای جلوگیری از شلوغی دندانهای قدامی تأیید نمیکنند.
اما این موضوع نباید باعث شود دندان عقل مشکلدار نادیده گرفته شود.
اگر دندان نهفته یا نیمهنهفته باعث عفونت، پوسیدگی، التهاب یا مشکل برای دندان مجاور شده باشد، جراحی میتواند به دلایل کاملاً مستقل از ارتودنسی مطرح شود.
اگر سابقه ارتودنسی دارید و اکنون درباره دندان عقل خود نگران هستید، بهتر است دو موضوع جداگانه بررسی شوند:
پایداری نتیجه ارتودنسی و وضعیت واقعی دندان عقل.
با این رویکرد، تصمیم برای جراحی براساس شواهد و شرایط خود دندان گرفته میشود؛ نه صرفاً ترس از اینکه دندان عقل ممکن است تمام نتیجه ارتودنسی را از بین ببرد.
